Ήθη και Îθιμα της γιοÏτής των Θεοφανίων!
Σε πολλÎς περιοχÎς της Ελλάδας γιορτάζονται τα ΦÏŽτα μÎσα απÏŒ διάφορα ήθη και Îθιμα.
Στα πρÏŽτα χριστιανικά χρÏŒνια η γιορτή αυτή κάλυπτε μαζί τα ΧριστοÏγεννα και την Πρωτοχρονιά.
Καθ' ÏŒλη τη διάρκεια του τριημÎρου των ΦÏŽτων (ΑγιασμοÏ, Θεοφάνια, Αγίου Ιωάννη) γιορτάζεται και μία υπολανθάνουσα λατρεία προς το νερÏŒ. Τα νερά θεωροÏνται παντοÏ αγιασμÎνα.
Κατά τα Θεοφάνια φανερÏŽθηκε η τριαδικÏŒτητα του ΘεοÏ, η Αγία Τριάδα. ΛÎγονται ÏŒμως και «ΦÏŽτα», γιατί κατά τα πρÏŽτα χριστιανικά χρÏŒνια, την παραμονή των Θεοφανίων βαπτίζονταν οι οπαδοί της νÎας θρησκείας. Η αναζήτηση της καθάρσεως απÏŒ τον άνθρωπο αντικατοπτρίζεται ακÏŒμη και στις αρχαίες θρησκείες.
Στην ανατολική Μακεδονία ξεχωριστÏŒ ενδιαφÎρον παρουσιάζει ο εορτασμÏŒς των Θεοφανίων στη Δράμα με πληθÏŽρα εκδηλÏŽσεων. ΣκοπÏŒς τους είναι η εξασφάλιση της καλοχρονίας, δηλαδή η καλή υγεία και η πλοÏσια γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή. ΜαÏρες κάπες, δÎρματα ζÏŽων, μάσκες, κουδοÏνια και θÏŒρυβοι, στάχτη και σταχτÏŽματα, χοροί και αγερμοί, αναπαράσταση οργÏŽματος και σποράς, πλοÏσιο φαγοπÏŒτι και ευχÎς επιδιÏŽκουν να επενεργήσουν στην καρποφορία της φÏσης.
Σε απÏŒσταση τεσσάρων χιλιομÎτρων απÏŒ την πÏŒλη της Δράμας βρίσκεται το Μοναστηράκι, ÏŒπου κάθε χρÏŒνο, την ημÎρα των Θεοφανίων, αναβιÏŽνει το Îθιμο των Αράπηδων. Έχει τις ρίζες του στην αρχαία ελληνική θρησκεία και πιο συγκεκριμÎνα στις διονυσιακÎς τελετÎς, ενÏŽ Îχει δεχτεί και χριστιανικÎς επιρροÎς.
Οι Αράπηδες είναι μια εθιμική παράσταση (δρÏŽμενο) με Îντονα την υπερβολή, το μαγικÏŒ και το λατρευτικÏŒ στοιχείο, στην οποία συμμετÎχουν οι κάτοικοι της περιοχής. Είναι μία απÏŒ τις μεταμφιÎσεις του ΔωδεκαημÎρου (25/12-6/1) που γίνονται στο ΝομÏŒ Δράμας και πιο συγκεκριμÎνα στο Μοναστηράκι, στο ΒÏŽλακα, στην ΠετροÏσα, στον ΞηροπÏŒταμο, στους ΠÏργους και στην Καλή ΒρÏση.
Το ίδιο Îθιμο συναντάμε επίσης και στα χωριά ΒÏŽλακας, ΠετροÏσα και ΞηροπÏŒταμος. ΑναβιÏŽνει επίσης κάθε χρÏŒνο και στη Νίκησιανη του Δήμου Παγγαίου στο νομÏŒ Καβάλας.
Στην ΝÎα Καρβάλη, ανατολικά της Καβάλας, κάθε χρÏŒνο την παραμονή των Θεοφανίων αναβιÏŽνουν τα «Σάγια», Îνα Îθιμο που τηροÏνταν σε ÏŒλη την Καππαδοκία.
Το Îθιμο αποτελεί μια τελετουργική πράξη με χορÏŒ και τραγοÏδι γÏρω απÏŒ αναμμÎνες πυρÎς.
Ένα απÏŒ τα πιο γνωστά Îθιμα των Θεοφανίων, τα «ραγκουτσάρια», αναβιÏŽνει κάθε χρÏŒνο στην πÏŒλη της Καστοριάς, ÏŒπου οι κάτοικοι μεταμφιÎζονται για να ξορκίσουν το κακÏŒ.
ΦοροÏν τρομακτικÎς μάσκες που Îχουν συμβολικÏŒ χαρακτήρα και περιφÎρονται στους δρÏŒμους κάνοντας εκκωφαντικοÏς θορÏβους με τα κουδοÏνια τους. Συνηθίζουν να ζητοÏν απÏŒ τον κÏŒσμο την ανταμοιβή τους, επειδή ÏŒπως συνηθίζουν να λÎνε είναι το αντίτιμο για να διÏŽξουν τα κακά πνεÏματα.
Το «γιάλα - γιάλα» αναβιÏŽνει στην ΕρμιÏŒνη της Αργολίδας πάνω απÏŒ 50 χρÏŒνια. Ανάλογα Îθιμα επιβιÏŽνουν και σε πολλά ψαροχÏŽρια της περιοχής, ÏŒπως στο ΠÏŒρτο ΧÎλι και την Κοιλάδα.
Τα ξημερÏŽματα των ΦÏŽτων, τα αγÏŒρια που πρÏŒκειται τη νÎα χρονιά να παρουσιαστοÏν στο στρατÏŒ, συγκεντρÏŽνονται, γευματίζουν ÏŒλοι μαζί και Îπειτα γυρνοÏν σε ÏŒλα τα σπίτια της περιοχής απÏŒ σοκάκι σε σοκάκι, φορÏŽντας παραδοσιακÎς ναυτικÎς φορεσιÎς και τραγουδÏŽντας το «γιάλα - γιάλα».
Την παραμονή των ΦÏŽτων οι κάτοικοι στολίζουν της βάρκες τους με φοίνικες, νεραντζιÎς και μυρτιÎς, τις οποίες δÎνουν στο λιμάνι πριν την καθιερωμÎνη βουτιά.
Στην Λευκάδα τηρείται το Îθιμο «των πορτοκαλιÏŽν». Οι πιστοί βουτοÏν στη θάλασσα τα πορτοκάλια που κρατοÏν στα χÎρια τους και τα οποία είναι δεμÎνα μεταξÏ τους με σπάγκο.
Έπειτα τα παίρνουν στο σπίτι τους για ευλογία και αφήνουν Îνα απÏŒ αυτά για Îνα ολÏŒκληρο χρÏŒνο στα εικονίσματα του σπιτιοÏ. Πριν την τελετή της κατάδυσης του Τιμίου ΣταυροÏ, ρίχνουν στη θάλασσα τα παλιά πορτοκάλια.
Σε άλλα νησιά, ÏŒπως τη ΛÎσβο, την ÏŽρα που πÎφτουν στη θάλασσα οι βουτηχτάδες για να πιάσουν τον ΣταυρÏŒ οι γυναίκες παίρνουν με μια νεροκολοκÏθα νερÏŒ απÏŒ 40... κÏματα. Έπειτα με βαμβάκι που βουτοÏν σ΄ αυτÏŒ καθαρίζουν τα εικονίσματα - χωρίς να μιλοÏν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας - και στη συνÎχεια ρίχνουν το νερÏŒ σε μÎρος «που δεν πατιÎται» (σε χωνευτήρι εκκλησίας).
