Ο Καζαντζάκης στον ΕμφÏλιο της Ισπανίας, ως πολεμικός ανταποκÏιτής
Ήταν Îνας εμφÏλιος πÏŒλεμος εξαιρετικά σκληρÏŒς, απάνθρωπος, ÏŒπως ÏŒλοι οι πÏŒλεμοι και ειδικά οι αδελφοκτÏŒνοι. Σαν σήμερα το 1939 ο Φράνκο Îμπαινε στη Μαδρίτη και το αιματοκÏλισμα του ισπανικοÏ λαοÏ τελείωνε.
Ο εμφÏλιος πÏŒλεμος ξεκίνησε το 1936 και στοίχισε ζωÎς αμÎτρητες.
Ήταν Îνας πÏŒλεμος στον οποίο συμμετείχαν στο πλευρÏŒ των αριστερÏŽν πάρα πολλοί ξÎνοι γοητευμÎνοι απÏŒ τις ιδÎες του αγÏŽνα τους. Διάσημοι συγγραφείς κάλυψαν ως πολεμικοί ανταποκριτÎς τις μάχες και δεν εννοοÏμε μÏŒνο τον Έρνεστ ΧεμινιγουÎÏŠ, αλλά αναφερÏŒμαστε στον Νίκο Καζαντζάκη. Τον μεγάλο μας συγγραφÎα
Η ΕÏη ΠετροποÏλου διδάκτωρ Συγκριτικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Saarland της Γερμανίας είχε γράψει την ιστορία του Νίκου Καζαντζάκη στον ισπανικÏŒ εμφÏλιο,στο Βήμα.
ΜεταξÏ Î¬λλων Îγραφε:
“Ο Καζαντζάκης ταξίδεψε τρεις φορÎς στην Ισπανία μεταξÏ 1926 και 1937. Τα κείμενα που συγγράφει κατά το πρÏŽτο του ταξίδι το 1926 δημοσιεÏονται στην εφημερίδα «ΕλεÏθερος ΤÏπος». ΠρÏŒκειται για ανταποκρίσεις που δημοσιεÏθηκαν απÏŒ τις 12 Δεκεμβρίου 1926 ως τις 7 Ιανουαρίου 1927. Αξίζει να σημειωθεί ÏŒτι αυτή δεν ήταν η πρÏŽτη φορά που ο Ν. Καζαντζάκης δημοσιογραφοÏσε για εφημερίδα. ΣτÎλνει για πρÏŽτη φορά «ταξιδιωτικÎς» εντυπÏŽσεις του σε αθηναÏŠκή εφημερίδα, συγκεκριμÎνα στο «ΝÎον Αστυ», το 1907, την εποχή των μεταπτυχιακÏŽν του σπουδÏŽν στο Παρίσι, μεταξÏ Î¬λλων για να συμβάλει λίγο στη βελτίωση της οικονομικής κατάστασής του. Εκτοτε ακολοÏθησαν κατά καιροÏς και άλλα αρθρογραφήματα. Τα κείμενα της δεÏτερης περιÏŒδου παραμονής του στην Ισπανία (3 Οκτωβρίου 1932 μÎσα Μαρτίου 1933), με την οποία συμπίπτει το τραγικÏŒ συμβάν του θανάτου του πατÎρα του, δημοσιεÏονται στην εφημερίδα «Καθημερινή».
ΠολεμικÏŒς ανταποκριτής
Στις 3 Οκτωβρίου του 1936 ο Καζαντζάκης φεÏγει πάλι για την Ισπανία ως απεσταλμÎνος της εφημερίδας «Καθημερινή», επιφορτισμÎνος με το βαρÏ καθήκον να καλÏψει τον ισπανικÏŒ εμφÏλιο πÏŒλεμο. Το αποτÎλεσμα είναι μια σειρά άρθρα ή, ορθÏŒτερα, ανταποκρίσεις-εντυπÏŽσεις, που δημοσιεÏονται καθημερινά απÏŒ τις 24 Νοεμβρίου 1936 ως τις 17 Ιανουαρίου 1937 στην εφημερίδα και αποτελοÏν τη μεγάλη ενÏŒτητα Viva la muerte! στην υφιστάμενη Îκδοση του βιβλίου Ισπανία. Νίκος Καζαντζάκης, ΤαξιδεÏοντας Ισπανία (ΕκδÏŒσεις Καζαντζάκη, Αθήνα). Ηδη το 1937 συγκεντρÏŽθηκαν για πρÏŽτη φορά τα ισπανικά «Ταξιδιωτικά» του συγγραφÎα σε Îναν τÏŒμο απÏŒ τον εκδοτικÏŒ οίκο ΠυρσÏŒ. Ανάμεσα σε αυτά βρίσκονται και κάποια απÏŒ τα πλÎον αμφιλεγÏŒμενα γραπτά του Νίκου Καζαντζάκη.
Αυτή η τελευταία ενÏŒτητα άρθρων ξεσήκωσε διαμαρτυρίες και Îδωσε Îναυσμα σε πολλοÏς ÏŒχι χωρίς λÏŒγο να κατηγορήσουν τον Καζαντζάκη ως «φιλοφρανκικÏŒ», «εθνικιστή» και άλλα συναφή, άποψη που θα ενισχυÏŒταν πολÏ περισσÏŒτερο αν είχε κανείς στα χÎρια του ÏŒλο το υλικÏŒ των ανταποκρίσεων του συγγραφÎα, καθÏŽς η υπάρχουσα Îκδοση της Ισπανίας δεν είναι πλήρης ως προς τοÏτο!
ΠÏŽς δÎχθηκε τη μεγάλη αποστολή
Η σχÎση του Καζαντζάκη με τον ισπανικÏŒ εμφÏλιο, ÏŒπως εμφανίζεται στα γραπτά του, ήταν ιδιÏŒμορφη, γιατί ιδιÏŒμορφη ήταν και η σχÎση του με την ιστορική στιγμή, ÏŒπως θα δοÏμε στη συνÎχεια.
Ετσι, ο Καζαντζάκης δÎχεται σε μια δÏσκολη εποχή για τη σÏντροφÏŒ του ΕλÎνη και τον ίδιο, ÏŒσον αφορά την οικονομική τους κατάσταση, την πρÏŒταση του Γ. Βλάχου να πάει ως ανταποκριτής της «Καθημερινής» στο ισπανικÏŒ μÎτωπο. Η ΕλÎνη Καζαντζάκη σημειÏŽνει στον Ασυμβίβαστο τη δική της ερμηνεία τÏŒσο για την αποδοχή της προσφοράς ÏŒσο και για την προτίμηση του Νίκου:
«Εεε, κυρ Νίκο! Σου φÎρνω Îνα τηλÎγραφο!
Το τηλεγράφημα είταν απÏŒ τον Γ. Βλάχο. ΚαλοÏσε τον Νίκο να φÏγει αμÎσως για την Ισπανία. ΚυνικÏŒς, εξυπνÏŒτατος ο Γ. Βλάχος, εκτιμοÏσε τον Καζαντζάκη κι ας μη συμμεριζÏŒταν καθÏŒλου τις ιδÎες του. Τον δÎχτηκε με το συνηθισμÎνο του χαμÏŒγελο:
ΞÎρω πως θα προτιμοÏσες να πας στους ΚÏŒκκινους. Μα εγÏŽ σε στÎλνω στους ΜαÏρους, ÏŒπως τους λÎτε.
Γιατί ίσια-ίσια εμÎνα;
Γιατί θα πεις την αλήθεια. Φίλοι κι εχθροί σου θα δυσαρεστηθοÏν, τÏŒσο το καλÏτερο. ΔÎχεσαι; Ναι ή ÏŒχι;
ΔÎχτηκε» ΕλÎνη Καζαντζάκη, Νίκος Καζαντζάκης, Ο Ασυμβίβαστος, ΕκδÏŒσεις Καζαντζάκη, Αθήνα 1983, σελ. 407 (υπογράμμιση: ΕÏη ΠετροποÏλου).
Το γεγονÏŒς της αποστολής του στους «ΜαÏρους» και ÏŒχι στους «ΚÏŒκκινους» ο Καζαντζάκης το αντιμετωπίζει σÏμφωνα με την ΕλÎνη Καζαντζάκη ως πρÏŒκληση και η συνεργασία με μια συντηρητική εφημερίδα τοÏ επιβάλλει Îμμεσα δεδομÎνης της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα να τηρήσει τους ÏŒρους της δεοντολογίας και να σεβαστεί τη γραμμή της εφημερίδας, η οποία ήδη στις 2 Οκτωβρίου 1936 διαφημίζει την αποστολή αυτή με τον ακÏŒλουθο τρÏŒπο:
«Μια μεγάλη αποστολή της "Καθημερινής" εις την Ισπανίαν, την χÏŽραν η οποία λÏŒγω των συνταρακτικÏŽν γεγονÏŒτων του εμφυλίου πολÎμου ευρίσκεται εις την πρÏŽτην γραμμήν του παγκοσμίου ενδιαφÎροντος.
Η "Καθημερινή" επεφÏŒρτισε διά την αποστολήν αυτή τον κ. Νίκον Καζαντζάκην, τον διακεκριμÎνον λÏŒγιον, ο οποίος ζήσας άλλοτε επί διετίαν εις την σπαρασσομÎνην χÏŽραν θα ήτο ασφαλÏŽς ο ικανÏŽτερος ÏŒλων διά να περιγράψη την σημερινήν τραγωδίαν, εις την οποίαν Îρριψε την Ισπανίαν η εγκληματική αφροσÏνη των ερυθρÏŽν.
Στο κÎντρο των γεγονÏŒτων
Ο κ. Νίκος Καζαντζάκης αναχωρήσας ήδη διά την επανεστατημÎνην Ισπανίαν θα ευρίσκεται εις το κÎντρον της επαναστάσεως εντÏŒς των προσεχÏŽν ημερÏŽν και θα Îχη ίσως την τÏχην να εισÎλθη μετά των στρατευμάτων του Αρχιστρατήγου Φράνκο εις την ισπανικήν πρωτεÏουσαν».
Η ηθική υποχρÎωση του Καζαντζάκη απÎναντι στην εφημερίδα του δεν αποτελεί σίγουρα άλλοθι για τη στάση του απÎναντι στον πÏŒλεμο. Υπήρξαν εξάλλου και ταξιδιωτικÎς επιφυλλίδες γνωστÏŽν λογοτεχνÏŽν της εποχής με τελείως διαφορετικÏŒ Ïφος γραφής βλ. Δημήτρης Φιλιππής, Η Ελλάδα μπροστά στον ισπανικÏŒ εμφÏλιο, ÏŒ.π., σ. 48. Ο συγγραφÎας χαρακτηριστικά αναφÎρει τις επιφυλλίδες στο «ΕλεÏθερον Βήμα» του ΚÏŽστα Ουράνη, τις οποίες και εξαίρει, και αυτÎς του Ζαχαρία Παπαντωνίου. Ισως ÏŒμως να διευκολÏνει την ερμηνεία κάποιων αντιθÎσεων που εμφανίζονται στα κείμενά του. Ενδεικτικά αναφÎρω το άρθρο του της 27ης Δεκεμβρίου 1936 με τίτλο «Αι θηριωδίαι του εμφυλίου πολÎμου. ΠÏŽς οι ερυθροί Îκαιαν τας εκκλησίας», το οποίο συγκαταλÎγεται στο ακÏŒμη ανÎκδοτο υλικÏŒ του τÏŒμου και περιγράφει τις «θηριωδίες των ΚÏŒκκινων», καθÏŽς και σχετικÏŒ απÏŒσπασμα απÏŒ διάλογÏŒ του με τη σÏζυγÏŒ του ΕλÎνη στον Ασυμβίβαστο. Οταν εκείνη τον ρωτάει ποια η ανάγκη να καίνε «οι ΚÏŒκκινοι» τις εκκλησίες, εκείνος της απαντά καυτηριάζοντας και την «Î¬λλη» πλευρά: «Μην ξεχνάτε πως, αν οι κομμουνιστÎς Îκαψαν τις εκκλησίες, οι ισπανοί καθολικοί Îκαψαν την Εκκλησία. Στ' ÏŒνομα του ΧριστοÏ Îκαμαν κι ονειρεÏτηκαν να κάμουν χίλια εγκλήματα» βλ. ΕλÎνη Καζαντζάκη, Νίκος Καζαντζάκης. Ο Ασυμβίβαστος, ÏŒ.π., σ. 412.
Οι ιδεολογικÎς μεταστροφÎς
Είναι προφανÎς ÏŒτι σχετικά με τις πολιτικÎς, θρησκευτικÎς και γενικÏŒτερα ιδεολογικÎς πεποιθήσεις του Νίκου Καζαντζάκη επικρατεί αβεβαιÏŒτητα, και αυτÏŒ οφείλεται κυρίως στις ιδεολογικÎς μεταστροφÎς που χαρακτήριζαν τον συγγραφÎα. Ετσι, η περίοδος του εφήμερου ενθουσιασμοÏ του για ανατροπή και επανάσταση, τα χρÏŒνια απÏŒ το 1921 ως το 1924, κατά τα οποία διÎμενε κυρίως στη Γερμανία παρακολουθÏŽντας «την μπολσεβίκικη κίνηση», χαρακτηρίζεται ως κομμουνιστής. ΑργÏŒτερα το ενδιαφÎρον του αυτÏŒ μετατοπίζεται και διασπάται. Η ΕλÎνη Καζαντζάκη σημειÏŽνει: «ΞÎρει πÏŒσο τον υποψιάζουνται και τον κατηγοροÏν για πληρωμÎνο κομμουνιστή απÏŒ τη ΜÏŒσχα. ΞÎρει, επίσης, πολÏ καλά πως οι αριστεροί δεν τον θÎλουν, γιατί είναι... μυστικιστής. ΩστÏŒσο, δεν ήξερε ακÏŒμα πως οι αρχηγοί του Κ.Κ.Ε. τον κατηγοροÏσαν για πράχτορα της ΙντÎλλιτζενς ΣÎρβις» ÏŒ.π., σ. 477.
Οι ανταποκρίσεις του Καζαντζάκη στην «Καθημερινή» δεν ήταν συμβατικά δημοσιογραφικÎς για Îναν ακÏŒμη λÏŒγο: δεν επρÏŒκειτο για δημοσιογραφικά κείμενα με τη φωτογραφική αξία ενÏŒς ντοκουμÎντου. Ο Δημήτρης Φιλιππής παρατηρεί σε πρÏŒσφατο σχετικÏŒ άρθρο του στο περιοδικÏŒ «Αντί»: «Τους Îλειπαν τα στοιχειÏŽδη: οι απÏŒ πρÏŽτο χÎρι αποκλειστικÎς ειδήσεις και ο σχολιασμÏŒς τους, η παρουσίαση των αντίπαλων πλευρÏŽν και η καταγραφή των δυνάμεÏŽν τους, ενÏŽ συνάμα οι πλοÏσιες πληροφορίες για τον ισπανικÏŒ πολιτισμÏŒ δεν συνδÎονταν με το διαμορφοÏμενο γίγνεσθαι. ΔεινÏŒς αφηγητής, ο κρητικÏŒς συγγραφÎας ήξερε πÏŽς να αποτυπÏŽσει το δράμα ενÏŒς εμφυλίου πολÎμου, αλλά αυτÏŒ, ÏŒμως, είναι λογοτεχνική μαρτυρÎ¯α» βλ. Δημήτρης Φιλιππής, Η Ελλάδα μπροστά στον ισπανικÏŒ εμφÏλιο, ÏŒ.π., σ. 48.
Συχνά δε πρÏŒκειται για ελεÏθερη συνειρμική δημιουργία ενÏŒς συγγραφÎα που μοιάζει να είναι αποκομμÎνος απÏŒ το τραγικÏŒ γίγνεσθαι, παραδομÎνος με Îνταση και πάθος σε θεωρητικά σχήματα, σε ιδÎες ή σε εικÏŒνες τÎχνης που τον συγκλÏŒνισαν.
Ετσι, το «Î®συχο», «γλυκÏτατο» ΤολÎδο, που βρίσκει πριν απÏŒ τον εμφÏλιο στο ταξίδι τοÏ 1926-27, τον απογοητεÏει, καθÏŽς εκείνος αναζητά το ασκητικÏŒ, ερειπωμÎνο ΤολÎδο του Greco, ÏŒπως το αποτÏπωσε ο κρητικÏŒς ζωγράφος μÎσα στην καταιγίδα. «Είναι δÏσκολο πολÏ να δεις Îναν τÏŒπο με τα μάτια σου, ÏŒταν, πριν απÏŒ σÎνα, πÎρασε απÏŒ τον τÏŒπον αυτÏŒν Îνας μεγάλος ποιητής. Η "Ισπανία" είναι εφεÏρεση που Îκαμαν μερικοί ποιητÎς και ζωγράφοι» σημειÏŽνει πολÏ πριν απÏŒ τον εμφÏλιο βλ. Νίκος Καζαντζάκης, Ισπανία, ÏŒ.π., σ. 83.
Στο κατεστραμμÎνο ΤολÎδο του εμφÏλιου σπαραγμοÏ ÏŒμως ο Καζαντζάκης αναζητά και βρίσκει το πνεÏμα του Greco. Αναγνωρίζει το ΤολÎδο των πινάκων που τÏŒσο τον γοήτεψαν, θαυμάζει αυτÏŒν τον ζωντανÏŒ πίνακα, την πÏŒλη τη «λυτρωμÎνη απÏŒ τη σιγουράδα, τη φρονιμάδα και τη μετριÏŒτητα» Ισπανία, ÏŒ.π., σ. 165 , τον συνεπαίρνει η Îκσταση της στιγμής, η αμεσÏŒτητα του βιÏŽματος και της τρομερής αίσθησης του υψηλοÏ, που προκαλεί ÏŒμοια η φρίκη της κατεστραμμÎνης πÏŒλης και η τÎχνη στην υψηλÏŒτερη μορφή της, και αδιαφορεί για οτιδήποτε συμβάλλει σ' αυτÏŒ το αποτÎλεσμα, σχεδÏŒν ευγνωμονεί τους αυτουργοÏς των ερειπίων, των χασμάτων, των κενÏŽν, του «υψηλοÏ νοήματος».
Τον «αιχμαλÏŽτισε» ο Φράνκο
Οι ανταποκρίσεις του Καζαντζάκη απÏŒ την Ισπανία αντικατοπτρίζουν καταφανÏŽς τις υπαρξιακÎς κρίσεις και αγωνίες του, ÏŒχι ÏŒμως τις απÏŒψεις ενÏŒς στρατευμÎνου αλλά αντικειμενικοÏ παρατηρητή. Η Î¯δια Îκσταση που κυριεÏει τον Καζαντζάκη μπροστά στο θÎαμα του ερειπωμÎνου ΤολÎδο τον κυριεÏει μπροστά στις μορφÎς που θαυμάζει και στο μεγαλείο και στη μοναδικÏŒτητα της σημαίνουσας ιστορικής στιγμής, στα οποία αποδίδει πάντα μυθικÎς διαστάσεις, ιδιαίτερα ÏŒταν Îχει γνωρίσει τα πρÏŒσωπα και Îχει βιÏŽσει τις καταστάσεις, ÏŒταν ο ίδιος ήταν παρÏŽν στη γÎνεση του ιστορικοÏ γεγονÏŒτος, και διατηρεί την ίδια Îνταση στην αναπαράσταση τη στιγμή της λογοτεχνικής δημιουργίας. Ετσι, μιλά με το ίδιο πάθος αφενÏŒς για τη Ρωσική Επανάσταση και τους πρωτεργάτες της, για το «μπολσεβίκικο» κίνημα της ΕυρÏŽπης ή την Κρητική Επανάσταση, αφετÎρου για τον Μουσολίνι και την «εθνική ανασυγκρÏŒτηση» του Φράνκο.
Αξίζει να σημειωθεί ÏŒτι μεταξÏ των προσωπικοτήτων που θαυμάζει απεριÏŒριστα ο Καζαντζάκης συγκαταλÎγεται και ο βάσκος μεγάλος συγγραφÎας ΟυναμοÏνο, τον οποίο γνωρίζει προσωπικά. Η ιδεολογική μεταστροφή του ως τÏŒτε αντιπολιτευÏŒμενου ΙσπανοÏ και η υποστήριξη που παρÎχει στο πραξικÏŒπημα του Φράνκο δεν αφήνουν ανεπηρÎαστο τον Καζαντζάκη βλ. Δημήτρης Φιλιππής, Η Ελλάδα μπροστά στον ισπανικÏŒ εμφÏλιο, ÏŒ.π., σ. 47. Οταν λοιπÏŒν ο Καζαντζάκης μετά απÏŒ συνÎντευξη ΤÏπου που παραχÏŽρησε ο Φράνκο στις 22 Δεκεμβρίου 1936 γράφει, παρατηρÏŽντας ÏŒτι οι λοιποί συνάδελφοί του δημοσιογράφοι εγκατÎλειψαν το γραφείο του κινηματία με Îναν μορφασμÏŒ δυσφορίας: «Μα εγÏŽ ήμουν χαροÏμενος, γιατί είδα Îναν άνθρωπο αποφασισμÎνο και γαλήνιο, τÎλειο ÏŒργανο της εποχής του, πειθαρχημÎνον εργάτη και συνεργάτη του φοβεροÏ, ανήλεου καιροÏ που ζοÏμε» απÏŒ το ακÏŒμη ανÎκδοτο υλικÏŒ της ετοιμαζÏŒμενης νÎας Îκδοσης της Ισπανίας δεν Îχει συναίσθηση προφανÏŽς της ιδεολογικής απÏŒχρωσης της θεÏŽρησής του οÏτε της βαρÏτητας και της ευθÏνης των λεχθÎντων, ÏŒτι δηλαδή είναι φυσικÏŒ μÎσα απÏŒ τις ανταποκρίσεις του να συμβάλλει στη διαμÏŒρφωση απÏŒψεων. Η θÎασή του καθορίζεται αποκλειστικά απÏŒ το γεγονÏŒς ÏŒτι γνωρίζει Îναν άνθρωπο που γράφει ιστορία, που διαμορφÏŽνει την ιστορική στιγμή. Η εξουσιαστική αυτή δÏναμη τον αιχμαλωτίζει. Το συγκλονιστικÏŒτερο ÏŒλων; Ο Καζαντζάκης ήταν εκεί και μπÏŒρεσε να το διηγηθεί. Σε τÎτοιες στιγμÎς δεν Îχει γι' αυτÏŒν σημασÎ¯α «η ιδεολογία, παρά ο ρυθμÏŒς της ιδιοσυγκρασίας του ανθρÏŽπου που αγωνίζεται» .
onalert.gr
