Î ÏωτοχÏονιά, μία από τις αÏχαιότεÏες γιοÏÏ„ÎÏ‚ κόσμου!
Η Πρωτοχρονιά αντιπροσωπεÏει το ξεκίνημα του νÎου Îτους και μαζί μ' αυτÏŒ την αρχή για μία νÎα ζωή. Οι άνθρωποι πιστεÏουν ÏŒτι φεÏγοντας ο παλιÏŒς χρÏŒνος παίρνει μαζί του κι ÏŒ,τι κακÏŒ είχε και περιμÎνουν να Îρθει ο νÎος με τα δÏŽρα του. «ΓÎρε χρÏŒνε φÏγε τÏŽρα, πάει η δική σου η σειρά, ήρθε ο νÎος με τα δÏŽρα, με τραγοÏδια, με χαρά»...
Ο καινοÏργιος χρÏŒνος φορτωμÎνος με ÏŒνειρα, ελπίδες και υποσχÎσεις για τη ζωή, κάνει την εμφάνισή του χαμογελαστÏŒς, χαροÏμενος γεμάτος αισιοδοξία και οι άνθρωποι τον υποδÎχονται με πυροτεχνήματα, γιορτάζοντας και ελπίζοντας σε κάποια αλλαγή, σε μία καλÏτερη και πιο ευτυχισμÎνη ζωή.
Ο εορτασμÏŒς του νÎου Îτους είναι μία απÏŒ τις αρχαιÏŒτερες γιορτÎς. Πολλοί πιστεÏουν ÏŒτι ξεκίνησε στην αρχαία ΒαβυλÏŽνα περίπου 4.000 χρÏŒνια πριν, την Άνοιξη, κατά το πρÏŽτο νÎο φεγγάρι μετά την εαρινή ισημερία.
Για πολλά χρÏŒνια, οι Ρωμαίοι γιÏŒρταζαν ως Πρωτοχρονιά, την πρÏŽτη Μαρτίου. Το 46 π.Χ., ÏŒμως, ο ΙοÏλιος Καίσαρας εφάρμοσε Îνα νÎο ημερολÏŒγιο, αυτÏŒ που ισχÏει και σήμερα, με αποτÎλεσμα να μετρά ως πρÏŽτη του χρÏŒνου, η πρÏŽτη Ιανουαρίου. Ο μήνας αυτÏŒς Îχει πάρει το ÏŒνομά του απÏŒ τον ΘεÏŒ των Ρωμαίων ΙανÏŒ, o οποίος πάντα απεικονίζεται με δÏο πρÏŒσωπα, με το Îνα να κοιτάζει πίσω στον παλιÏŒ χρÏŒνο και το άλλο, μπροστά, στο νÎο Îτος.
Οι γιορτÎς των Ρωμαίων ονομάζονταν Calends (calendar=καλεντάρι=ημερολÏŒγιο) και οι άνθρωποι στÏŒλιζαν τα σπίτια τους και αντάλλασσαν δÏŽρα.
Η ορθÏŒδοξη εκκλησία της εποχής κυρίως του Μεγάλου Κωνσταντίνου, επειδή ήθελε να χωρίσει τους χριστιανοÏς απÏŒ τους ειδωλολάτρες, απαγÏŒρευε στους πρÏŽτους να γιορτάζουν την Πρωτοχρονιά, ÏŒπως οι δεÏτεροι. Τα αποτελÎσματα της απαγÏŒρευσης αυτής ήταν πολÏ μικρά. Απαλείφθηκαν μÏŒνο τα στοιχεία εκείνα που Îρχονταν σε ευθεία αντίθεση προς τη χριστιανική ηθική.
Τα Îθιμα της Πρωτοχρονιάς
Η Πρωτοχρονιά, ÏŒπως αυτή διαμορφÏŽθηκε κάτω απÏŒ την επίδραση της εκκλησίας και τη σÏνδεσή της με τη γιορτή του Αγίου Βασιλείου, διαιωνίστηκε Îως σήμερα ως λαÏŠκή γιορτή με Îθιμα στις περιοχÎς ÏŒλης της Ελλάδας. Έθιμα, ÏŒμως, της Πρωτοχρονιάς υπάρχουν και στον υπÏŒλοιπο κÏŒσμο. Πολλά δε απÏŒ αυτά Îχουν καθιερωθεί και στη χÏŽρα μας.
Τα Îθιμα της Πρωτοχρονιάς σχετίζονται κυρίως με το καλÏŒτυχο της χρονιάς που Îρχεται. ÎŒπως για παράδειγμα, το σπάσιμο του ροδιοÏ, που λÏŒγω των πολλÏŽν σπÏŒρων του παραπÎμπει στην ευχή για πολλαπλασιασμÏŒ των αγαθÏŽν ή το κρÎμασμα της αγριοκρεμμÏδας, φυτÏŒ μεγάλης αντοχής.
ΑπÏŒ φÏŒβο για τα μελλοÏμενα γίνεται και το ποδαρικÏŒ, η υποδοχή του πρÏŽτου προσÏŽπου που θα μπει στο σπίτι μας ÏŒταν αλλάξει ο χρÏŒνος. Μικρά παιδιά και γενικά καλορίζικοι άνθρωποι προσκαλοÏνταν να κάνουν ποδαρικÏŒ, ÏŽστε η οικογÎνεια να απαλλαχτεί απÏŒ οτιδήποτε κακÏŒ.
Την καλοτυχία τη χρονιά που Îρχεται επιδιÏŽκουν και ÏŒσοι παίζουν χαρτιά ή τυχερά παιχνίδια, Îθιμο που σχετίζεται με την ανάγκη της πρÏŒγνωσης του μÎλλοντος, ÏŒπως και άλλες, λιγÏŒτερο γνωστÎς, συνήθειες.
ÎŒπως για παράδειγμα η τοποθÎτηση φÏλλων ελιάς στο τζάκι ή κÏŒκκων σιταριοÏ στη στάχτη. Το κάψιμÏŒ τους Îδινε στοιχεία μαντÎματος για την κατάσταση της υγείας των παρευρισκομÎνων κατά τη διάρκεια του νÎου Îτους κλπ.
Η γαλοποÏλα, ως βασικÏŒ φαγητÏŒ την ημÎρα της Πρωτοχρονιάς, ήρθε στην Ελλάδα απÏŒ τη ΒÏŒρεια ΕυρÏŽπη. Οι κάτοικοι εκεί αρχικά μαγείρευαν μεγάλα πουλιά για το γιορτινÏŒ γεÏμα. ΠροτιμοÏσαν τους φασιανοÏς, τις χήνες και τα παγÏŒνια. ÎŒταν ÏŒμως δοκίμασαν τη γαλοποÏλα, την καθιÎρωσαν ως το κατεξοχήν πρωτοχρονιάτικο γεÏμα. Το Îθιμο της γαλοποÏλας Îφτασε στην ΕυρÏŽπη απÏŒ το ΜεξικÏŒ το 1824 μ.Χ. Στην Ελλάδα παραδοσιακÏŒ φαγητÏŒ για την Πρωτοχρονιά ήταν το χοιρινÏŒ κρÎας, ÏŒπως και για τα ΧριστοÏγεννα.
Ο Αη-Βασίλης
Ανήμερα την Πρωτοχρονιά οι ορθÏŒδοξοι χριστιανοί γιορτάζουν τη μνήμη του Αγίου Βασιλείου απÏŒ την Καισάρεια. Βεβαίως, στις βιτρίνες των καταστημάτων επικρατεί Îνας άλλος Άγιος, ο οποίος Îρχεται απÏŒ την παγωμÎνη Λαπωνία, γνωστÏŒς ως Santa Claus. Ο Î¬γιος αυτÏŒς δεν Îχει καμιά σχÎση με τον δικÏŒ μας. ΠρÏŒκειται για τον Άγιο ΝικÏŒλαο.
Ο δικÏŒς μας Άγιος Βασίλειος Îρχεται την ημÎρα της Πρωτοχρονιάς απÏŒ την Καισάρεια και είναι ο φιλάνθρωπος επίσκοπος, Îνας απÏŒ τους Τρεις Ιεράρχες, ενÏŽ ο Santa Claus ήρθε απÏŒ την Αμερική και ο σκοπÏŒς της Ïπαρξής του ήταν να διαφημίσει γνωστÏŒ αναψυκτικÏŒ. ΔημιουργÏŒς του, δε, υπήρξε ο ΑμερικανÏŒς σκιτσογράφος ΤÏŒμας Ναστ, το 1862.
Η βασιλÏŒπιτα
Η πίτα, που φτιάχνουμε την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και κÏŒβεται παρουσία ÏŒλων των μελÏŽν της οικογÎνειας, ή και άλλων συγγενÏŽν και φίλων, Îχει τις ρίζες της στα αρχαία ελληνορωμαÏŠκά Îθιμα. Στα ΚρÏŒνια (εορτή του θεοÏ Κ(Χ)ρÏŒνου, που λατρευÏŒταν στην Ελλάδα) και στα Σατουρνάλια (saturnalia) της ΡÏŽμης Îφτιαχναν γλυκά και πίτες, μÎσα στα οποία Îβαζαν νομίσματα και σε ÏŒποιον τÏχαινε το κομμάτι ήταν ο τυχερÏŒς της παρÎας.
Η ορθÏŒδοξη παράδοση συνÎδεσε το Îθιμο με τη βασιλÏŒπιτα και την ιστορία του Άγιου Βασιλείου, ο οποίος για να προστατεÏσει την περιφÎρειά του, την Καισάρεια της Καππαδοκίας, απÏŒ επιδρομή αλλÏŒφυλων, Îκανε Îρανο και μάζεψε χρυσά νομίσματα και άλλα τιμαλφή για να τα δÏŽσει στους εχθροÏς, ÏŽστε να τους δελεάσει και να μη λεηλατήσουν την περιοχή του. Ο εχθρÏŒς, ÏŒμως, τελικά δεν κατÏŒρθωσε να εισβάλει στην Καισάρεια και τα τιμαλφή Îμειναν. ΤÏŒτε, ο ΜÎγας Βασίλειος είπε να φτιάξουν μικρÎς πίτες - ψωμάκια, μÎσα στις οποίες Îβαζαν και Îνα χρυσÏŒ νÏŒμισμα, ή κάτι άλλο απÏŒ ÏŒλα τα πολÏτιμα πράγματα, που είχαν συγκεντρωθεί. Οι πίτες αυτÎς μοιράστηκαν σε ÏŒλους και ο καθÎνας κρατοÏσε ÏŒ,τι του τÏχαινε.
Το Îθιμο της βασιλÏŒπιτας είναι πανελλαδικÏŒ και η καταγωγή της Îχει ρίζες στην αρχαιÏŒτητα. ΕορταστικοÏς άρτους για καλοτυχία παρασκευάζονταν κατά τη διάρκεια αρχαίων γιορτÏŽν. Επίσης, είναι γνωστÎς οι εξευμενιστικÎς προσφορÎς προς τους νεκροÏς και τα πνεÏματα.
ΒασιλÏŒπιτα παρασκευαζÏŒταν σε ÏŒλη τη χÏŽρα, με παραλλαγÎς. Στη Θεσσαλία, για παράδειγμα, Îφτιαχναν πίτα με φÏλλα. ΜÎσα Îβαζαν λίγο κλήμα, τριφÏλλι, καλαμπÏŒκι, φασÏŒλι, άχυρο.
«Κάθε κομμάτι είχε και απÏŒ κάτι και αυτÏŒ που τÏχαινε στον καθÎνα σήμαινε ÏŒτι θα Îπρεπε να τον απασχολήσει ως καλλιÎργεια το επÏŒμενο Îτος ή απλά ÏŒτι θα πήγαινε καλά η συγκεκριμÎνη σοδειά τη χρονιά αυτή» σημειÏŽνει ο κ. Ευάγγελος ΚαραμανÎς, ερευνητής του ΚÎντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας ΑθηνÏŽν, και συνεχίζει:
«Στη Μικρά Ασία, ÏŒπου το πλαίσιο ήταν πιο αστικÏŒ, συνηθιζÏŒταν το γλÏκισμα ή το γλυκÏŒ ψωμί ζυμωμÎνο με διάφορα ζυμαρικά. Στη Μακεδονία και τη Θεσσαλία, ÏŒπου ο πληθυσμÏŒς ήταν πιο αγροτικÏŒς, Îφτιαχναν τυρÏŒπιτα ή κρεατÏŒπιτα. Η πίτα ήταν το πιο συνηθισμÎνο φαγητÏŒ για τους ανθρÏŽπους της περιοχής. ΑπλÏŽς, στις γιορτÎς ήταν πιο πλοÏσιο γιατί Îβαζαν μÎσα κρÎας κÏŒτας».
Με το κÏŒψιμο της πίτας το μεσημÎρι της Πρωτοχρονιάς, συνήθως απÏŒ τον μεγαλÏτερο της οικογÎνειας, η παράδοση της βασιλÏŒπιτας ολοκληρωνÏŒταν. Σήμερα συνεχίζει να αποτελεί αναπÏŒσπαστο κομμάτι του πολιτισμοÏ μας, ενÏŽ η τελετή κοπή της μπορεί να συνεχιστεί καθ' ÏŒλη τη διάρκεια των πρÏŽτων μηνÏŽν του χρÏŒνου απÏŒ σωματεία, ιδρÏματα και οργανισμοÏς.
Newsroom ΔΟΛ, με πληροφορίες απÏŒ ΑΠΕ-ΜΠΕ
