Γιατί οι αρχαίοι «έβαζαν νερό» στο κρασί τους;

Δημοσίευση: 21-01-2014 ώρα 1:21:22

Συχνά, και ιδιαίτερα τÏŽρα, γίνομαι αποδέκτης ερωτημάτων σχετικÏŽν με το αν οι αρχαίοι Έλληνες είχαν υποκατάστατα των σημερινÏŽν ψυγείων και ακÏŒμη αν είχαν τη δυνατÏŒτητα να ψύχουν τα διάφορα ποτά τους. Και στα δύο αυτά ερωτήματα η απάντηση είναι θετική...

ΩστÏŒσο ακÏŒμη και η πιο σύντομη ανάπτυξή τους απαιτεί έκταση που ξεπερνά τον περιορισμένο χÏŽρο μιας επιφυλλίδας. Έτσι θα περιοριστÏŽ στο δεύτερο ερÏŽτημα, επιφυλασσÏŒμενος σε μια άλλη, ελπίζω επίσης καλοκαιριάτικη, επιφυλλίδα να ασχοληθÏŽ και με το πρÏŽτο.

ÎŒπως είναι γνωστÏŒ, το κατ' εξοχήν ποτÏŒ των αρχαίων Ελλήνων ήταν ο «θείος οίνος». Άνδρες, γυναίκες και παιδιά γεύονταν το ένθεο αυτÏŒ ποτÏŒ και ιδιαίτερα οι πρÏŽτοι, που συνομιλούσαν και φλυαρούσαν ατέλειωτες ÏŽρες κάθε μέρα στους ανδρÏŽνες πίνοντας κρασί.

Οι συμμετέχοντες στις κρασοκατανύξεις αυτές συνήθως δεν έχαναν τη διαύγεια του νου τους επειδή το κρασί που κατανάλωναν ήταν νερωμένο. Σπάνια, και για πολύ συγκεκριμένους σκοπούς, οι αρχαίοι Έλληνες έπιναν ανέρωτο κρασί, «Î¬κρατον οίνον».

Η ανάμειξη του κρασιού με το νερÏŒ γινÏŒταν μέσα σε μεγάλα ευρύστομα αγγεία, γνωστά ως κρατήρες, και η συνήθης αναλογία ήταν τρία μέρη νερού προς ένα οίνου. Αυτή την αναλογία προτείνει και ο Ησίοδος, ο ποιητής της υπαίθρου, δεν λείπουν ωστÏŒσο γραπτές μαρτυρίες που κάνουν λÏŒγο για μείξη με νερÏŒ σε μεγαλύτερη αναλογία.

Αυτή ακριβÏŽς η κυριαρχία του νερού ήταν που απέτρεπε πολλές δυσάρεστες καταστάσεις για τους πÏŒτες. Χαρακτηριστικά είναι τα λÏŒγια που βάζει ο κωμικÏŒς ποιητής Αλέξις (4ος-3ος αι. π.Χ.) στο στÏŒμα του ΣÏŒλωνα:

«Î‰δη απÏŒ τα κάρα τον πουλάνε (τον οίνον) νερωμένο, ÏŒχι βέβαια για να κερδίσουν κάτι παραπάνω, αλλά γιατί προνοούν για τους αγοραστές, να έχουν μετά την οινοποσία το κεφάλι ελαφρύ».

Το νερÏŒ που χρησιμοποιούσαν για το αραίωμα του κρασιού φρÏŒντιζαν να προέρχεται απÏŒ «σκιαράν παγÎ¬ν» (πηγή), απÏŒ «κρήνην αέναον και απÏŒρρυτον» Î® απÏŒ «ψυχρÏŒν φρέαρ». Έτσι μαζί με τη μείξη του κρασιού τους οι αρχαίοι πετύχαιναν συγχρÏŒνως και την ψύξη του.

Πολύ διαδεδομένη ήταν και η πρακτική να χρησιμοποιούν και νερÏŒ που προερχÏŒταν απÏŒ λιÏŽσιμο χιονιού, το οποίο, ως γνωστÏŒν, το συντηρούσαν ακÏŒμη και το καλοκαίρι και το εμπορεύονταν. ΩστÏŒσο είχαν εφεύρει και ιδιαίτερους τρÏŒπους ψύξης του κρασιού.

Γύρω στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. επινÏŒησαν ένα αγγείο ειδικής κατασκευής που επέτρεπε την ψύξη του οίνου και τη διατήρησή του σε ψυχρή κατάσταση ÏŒσο αυτÏŒς βρισκÏŒταν αποθηκευμένος σε μεγάλα στενÏŒστομα αγγεία, στους αμφορείς, προτού μεταφερθεί στους κρατήρες. Πιο συγκεκριμένα κατασκεύασαν έναν ειδικÏŒ τύπο αμφορέα με κύριο γνÏŽρισμα τα διπλά του τοιχÏŽματα.

Με τη βοήθεια των εσωτερικÏŽν τοιχωμάτων δημιουργούνταν ο κατ' εξοχήν χÏŽρος του αγγείου, μέσα στον οποίο έχυναν, απÏŒ το στÏŒμιÏŒ του, το κρασί. Ο χÏŽρος που σχηματιζÏŒταν απÏŒ τα εξωτερικά τοιχÏŽματα και περιέβαλλε τον εσωτερικÏŒ γέμιζε με τη βοήθεια μιας προχοής που βρισκÏŒταν στο πάνω μέρος με ψυχρÏŒ νερÏŒ ή χιÏŒνι. Έτσι πετύχαιναν τη μÏŒνιμη ψύξη του κρασιού, αφού εύκολα μπορούσαν να ανανεÏŽνουν το ψυκτικÏŒ μέσο, ÏŒταν αυτÏŒ έλιωνε και ζεσταινÏŒταν, με φρέσκο.

Διά μέσου μιας οπής που βρισκÏŒταν στο κάτω μέρος του αγγείου απομάκρυναν το ζεστÏŒ νερÏŒ και στη συνέχεια, σφραγίζοντάς την, έριχναν στον εξωτερικÏŒ χÏŽρο του φρέσκο χιÏŒνι ή κρύο νερÏŒ.

Τέτοια αγγεία, γνωστά στους αρχαιολÏŒγους ως αμφορείς - ψυκτήρες, κατασκευάζονταν στο δεύτερο μισÏŒ του 6ου αι. π.Χ. στην Αθήνα, αλλά και σε ένα άλλο μέρος του αρχαίου Ελληνικού κÏŒσμου, πιθανÏŒν στο Ρήγιο της Μεγάλης Ελλάδας, στη Ν. Ιταλία.

Ανάλογες κατασκευαστικές λεπτομέρειες που πετύχαιναν την ψύξη του κρασιού και γενικÏŒτερα υγρÏŽν συναντούμε σποραδικά και σε άλλα οινοφÏŒρα αγγεία των αρχαίων Ελλήνων, ÏŒπως π.χ. σε οινοχÏŒες.

Μέσα στο τρίτο τέταρτο του 6ου αι. π.Χ. αθηναίοι κεραμείς βρήκαν έναν άλλο τρÏŒπο ψύξης κρασιού που εξυπηρετούσε καλύτερα τις ανάγκες των συμποσιαστÏŽν. Ο προηγούμενος, που μÏŒλις περιγράψαμε, απαιτούσε τη γρήγορη κατανάλωση του κρασιού απÏŒ τη στιγμή που αυτÏŒ περνούσε απÏŒ τον αμφορέα - ψυκτήρα στον κρατήρα.

Αν ÏŒμως ο ρυθμÏŒς κατανάλωσης ήταν αργÏŒς, τÏŒτε το κρασί μέσα στον κρατήρα θα έχανε τη δροσιά του. Έτσι δημιουργήθηκε η ανάγκη να εφευρεθεί ένας άλλος τρÏŒπος που θα εξασφάλιζε μÏŒνιμη ψύξη του κρασιού.

Δηλαδή, ÏŒταν αυτÏŒ θα γέμιζε τα κρασοπÏŒτηρα των αρχαίων γλεντζέδων, γνωστά κυρίως ως κύλικες, θα έπρεπε να είναι ακÏŒμη κρύο ή δροσερÏŒ. Επινοήθηκε έτσι ένα χαρακτηριστικÏŒ μανιταρÏŒσχημο αγγείο, το οποίο, αφού το γέμιζαν με κρασί, το τοποθετούσαν μέσα στον κρατήρα που ήταν γεμάτος με κρύο νερÏŒ ή χιÏŒνι.

Πετύχαιναν δηλαδή έναν τρÏŒπο ψύξης που θυμίζει αυτÏŒν με τον οποίο σήμερα διατηρούμε κρύο ένα μπουκάλι σαμπάνιας ή κρασιού καθÏŽς το τοποθετούμε μέσα σε δοχείο που περιέχει παγάκια.

Το κρασί το αντλούσαν απÏŒ το στενÏŒστομο μανιταρÏŒσχημο αγγείο, τον ψυκτήρα, ÏŒπως ονομαζÏŒταν στην αρχαιÏŒτητα, με τη βοήθεια μιας κουτάλας που είχε μακριά λαβή.

Το σκεύος αυτÏŒ οι αρχαίοι το ονÏŒμαζαν αρύταινα ή κύαθο. Είναι πολύ πιθανÏŒ ÏŒτι το κρασί στους ψυκτήρες αυτούς ήταν ανέρωτο, οπÏŒτε το αραίωμά του γινÏŒταν εκ των υστέρων, μέσα στα ίδια τα κρασοπÏŒτηρα, με κρύο νερÏŒ που έφερναν με ένα κανάτι, την αρχαία οινοχÏŒη. Έτσι, εκτÏŒς απÏŒ τη μείξη του κρασιού, πετύχαιναν συγχρÏŒνως και την καλύτερη ψύξη του.

ÎŒτι οι μανιταρÏŒσχημοι ψυκτήρες, οι οποίοι με το ψηλÏŒ πÏŒδι και το φουσκωτÏŒ σÏŽμα τους «επέπλεαν» μέσα στο κρύο νερÏŒ (ή στο χιÏŒνι) του κρατήρα, περιείχαν κρασί είναι σήμερα βέβαιο. ΕκτÏŒς απÏŒ ορισμένες σχετικές παραστάσεις, το μαρτυρούν και τρία ιδιÏŒμορφα αγγεία που έγιναν σχετικά πρÏŒσφατα γνωστά στην έρευνα. ΠρÏŒκειται ουσιαστικά για τρεις κρατήρες που στο εσωτερικÏŒ τους έχουν ενσωματωμένο έναν ψυκτήρα.

Δηλαδή, κρατήρας και ψυκτήρας αποτελούν στις περιπτÏŽσεις αυτές ένα ενιαίο κατασκευαστικά σύνολο και γι' αυτÏŒ τα αγγεία αυτά τα αποκαλούμε κρατήρες - ψυκτήρες. Στο κάτω μέρος τους φέρουν προχοή, η παρουσία της οποίας δικαιολογείται μÏŒνο αν δεχθούμε ÏŒτι διά μέσου αυτής απομακρυνÏŒταν το ζεστÏŒ πια νερÏŒ του αγγείου, ÏŒταν ανανέωναν το ψυκτικÏŒ υλικÏŒ του.

Επομένως το κρασί υποχρεωτικά πρέπει να βρισκÏŒταν στον ψυκτήρα των αγγείων αυτÏŽν. Άλλωστε, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ÏŒτι τα αγγεία αυτά είχαν λειτουργία ανάλογη με αυτήν των αμφορέων - ψυκτήρων που είδαμε παραπάνω. Ο τρÏŒπος ψύξης που μÏŒλις περιγράψαμε ήταν σε χρήση για 80 περίπου χρÏŒνια και πιο συγκεκριμένα απÏŒ το 530 ως το 460/50 π.Χ.

Οπωσδήποτε οι κρατήρες - ψυκτήρες δεν φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα συχνοί στην αρχαιÏŒτητα. Σποραδικά απαντÏŽνται και σε άλλες εποχές, ÏŒπως π.χ. ένας που βρέθηκε στη μυκηναÏŠκή Τίρυνθα και χρονολογείται στον 13ο αι. π.Χ. Η σπανιÏŒτητά τους πρέπει να οφείλεται στο γεγονÏŒς ÏŒτι οι αρχαίοι προτιμούσαν λίγο περισσÏŒτερο το κÏŒκκινο κρασί που δεν απαιτεί ιδιαίτερη ψύξη.

Κυρίως ÏŒμως στο ÏŒτι, ÏŒπως ήδη είπαμε παραπάνω, το νερÏŒ με το οποίο αραίωναν το κρασί φρÏŒντιζαν να είναι «παγωμένο» Î­τσι ÏŽστε δεν απαιτούνταν καμία φροντίδα για περαιτέρω ψύξη του θείου αυτού ποτού.

Γιατί οι αρχαίοι «έβαζαν νερό» στο κρασί τους; νέα, eidiseis, ειδήσεις, news, Γιατί οι αρχαίοι «έβαζαν νερό» στο κρασί τους;