ΑπόκÏιες: Πες μου τι θα ντυθείς να σου πω ποιος είσαι
Η ανθρÏŽπινη φÏση και η ψυχολογική υπÏŒσταση Îχουν δÏο πλευρÎς: τη φαινομενική, ή αυτÏŒ που το μάτι καταγράφει εκ πρÏŽτης ÏŒψεως, και την κρυμμÎνη αυτή που βρίσκεται κάτω απÏŒ την επιφάνεια. Και τα δÏο αυτά κομμάτια συναποτελοÏν την ψυχολογική μας ταυτÏŒτητα. Ενα βασικÏŒ κομμάτι της ταυτÏŒτητάς μας βασίζεται στο πρÏŒσωπο και στη σωματική μας διάπλαση, που αποτελοÏν τις πÏλες των βασικÏŽν πληροφοριÏŽν που δίνουμε στον κÏŒσμο γÏρω μας. Η κοινωνική μας ταυτÏŒτητα, απÏŒ την άλλη πλευρά, είναι συμβολική και συχνά η εξωτερική μας εμφάνιση, το πρÏŒσωπο ή το σÏŽμα μας, επιδÎχεται αλλαγÎς προσωρινÎς ή μÏŒνιμες προκειμÎνου να δηλÏŽσει Îνα συμβολικÏŒ πÎρασμα απÏŒ μια κατάσταση σε μια άλλη, με σÏμβολα ÏŒπως οι βÎρες, τα μαÏρα ροÏχα, η περιτομή κτλ.
Ετσι στην οργανωμÎνη κοινωνική ζωή χρησιμοποιοÏμε ορισμÎνα σÏμβολα ή κÏŽδικες επικοινωνίας για να αντιλαμβανÏŒμαστε βασικÎς πληροφορίες σχετικά με την ταυτÏŒτητα του άλλου. Σε καμία περίπτωση δεν θεωροÏνται τα παραπάνω μεταμφίεση, αντιθÎτως αποτελοÏν αναπÏŒσπαστο κομμάτι της ζωής κάθε οργανωμÎνης κοινωνίας και γίνονται ευρÏτερα αποδεκτά χωρίς ιδιαίτερη σκÎψη.
ΠÎρα απÏŒ τους οργανωμÎνους κοινωνικοÏς συμβολισμοÏς ÏŒμως ο άνθρωπος αισθάνεται την ανάγκη να φορÎσει μια μάσκα και μια φορεσιά και να μεταμφιεστεί, να γίνει κάτι ή κάποιος που δεν είναι και δεν μπορεί να γίνει στην πραγματικÏŒτητα. Αυτή η βαθιά ανθρÏŽπινη επιθυμία του ατÏŒμου να πάρει μια νÎα ταυτÏŒτητα, να βιÏŽσει Îναν διαφορετικÏŒ εαυτÏŒ, Îστω και για λίγο, να γίνει κάποιος που δεν είναι, δίνει φτερά στη φαντασία του, η οποία ντÏνει αυτή την επιθυμία με μια μάσκα και μια στολή. Το απίστευτο Îχει επιτευχθεί: ο εαυτÏŒς Îχει γίνει κάποιος άλλος! ΒÎβαια η αντιστοιχία του πραγματικοÏ εαυτοÏ προς τις επιθυμίες που εκφράζονται μÎσω μεταμφίεσης δεν είναι Îνα προς Îνα οÏτε κυριολεκτικÎς. Ο διευθυντής τράπεζας που μεταμφιÎζεται σε μπαλαρίνα με ροζ στολή, τοÏλια και φρου φρου δεν σημαίνει ÏŒτι εκφράζει μια καταπιεσμÎνη επιθυμία του να γίνει χορεÏτρια, μπορεί ÏŒμως να δίνει διÎξοδο και Îκφραση σε μια γενικÏŒτερη καλλιτεχνική του ευαισθησία.
Η μεταμφίεση ÏŒμως πÎρα απÏŒ τη νÎα ταυτÏŒτητα δίνει στον άνθρωπο και μια άλλη δυνατÏŒτητα: Îστω και εφήμερα να κάνει τη δική του υπÎρβαση και να ξεπεράσει τους περιορισμοÏς του γήινου κορμιοÏ του. Ετσι οι μάγισσες, οι νεράιδες, τα φαντάσματα, οι δράκουλες και τα άλλα μυθικά πρÏŒσωπα των μεταμφιÎσεων δίνουν στο άτομο μια ευκαιρία να βρεθεί σε μια άλλη σφαίρα και να πάρει Îναν νÎο, διαφορετικÏŒ ρÏŒλο.
Την ίδια στιγμή η μεταμφίεση του δίνει την ευκαιρία να αποδράσει απÏŒ κοινωνικοÏς περιορισμοÏς και να παίξει κάποιον ρÏŒλο τον οποίο τον βιÏŽνει είτε ως επιθυμία είτε ως περιÎργεια για το πÏŽς θα ήταν να είναι κατάδικος ή χανοÏμισσα ή κάτι άλλο το οποίο δεν είναι πολÏ πιθανÏŒ να γίνει. Και βÎβαια, ÏŒπως ÏŒλοι ξÎρουμε απÏŒ πείρα, οι μεταμφιÎσεις βοηθοÏν να ξεφÏγουμε απÏŒ την καθημερινÏŒτητα και τη ρουτίνα.
Οι συνιστÏŽσες της ψυχικής ανάγκης για μεταμφίεση γεννοÏν Îνα αίσθημα ελευθερίας, απελευθÎρωσης απÏŒ το άγχος της καθημερινÏŒτητας, μια αίσθηση ανανÎωσης και μια χαροÏμενη και συχνά πειρακτική διάθεση.
Υπάρχει και μια μερίδα ανθρÏŽπων που δηλÏŽνουν ÏŒτι δεν τους αρÎσουν οι μεταμφιÎσεις και δεν θÎλουν με κανÎνα τρÏŒπο να μεταμφιεστοÏν για να παρευρεθοÏν σε Îνα πάρτι ή μια συγκÎντρωση.
Αυτοί οι άνθρωποι δεν Îχουν ψυχολογικÎς ανάγκες; Και βÎβαια Îχουν, μÏŒνο που είναι άλλης φÏσης και επιλÎγουν -συνειδητά ή μη- να τις εκφράσουν με διαφορετικÏŒ τρÏŒπο.
ÎŒλοι γνωρίζουμε κάποιον που Îχει πει 'μα αυτά είναι για τα παιδιά' ή 'δεν μπορÏŽ να γελοιοποιηθÏŽ Îτσι', ή 'τι θα πουν οι πελάτες/συνεργάτες (ή οποιαδήποτε άλλη κατηγορία ανθρÏŽπων) αν με δουν μασκαρεμÎνο'.
Στην πραγματικÏŒτητα, κάτω απÏŒ αυτÎς τις δικαιολογίες βρίσκεται μια ουσιαστική πληροφορία: το μη λεκτικÏŒ μήνυμα που δίνει αυτÏŒ το άτομο είναι 'δε νιÏŽθω ÏŒτι μπορÏŽ να ξεγυμνÏŽσω τις εσωτερικÎς μου επιθυμίες μπροστά σε Îνα κοινÏŒ που με ξÎρει'.
Η αλλαγή στολής και ταυτÏŒτητας, ÏŒπως αυτή προκαλείται εφήμερα με τη μεταμφίεση, είναι απειλητική για το 'εγÏŽ' και την αυτοπεποίθηση ορισμÎνων ατÏŒμων. Και μÏŒνο η σκÎψη ÏŒτι δεν Îχουν τον Îλεγχο της κατάστασης ή ÏŒτι η δÏναμη και η εξουσία τους απειλοÏνται απÏŒ τη μεταμφίεση -σε ψυχολογικÏŒ επίπεδο- είναι αρκετή για να τους κάνει να εμφανιστοÏν με τη γνωστή τους περιβολή σε κάποιο πάρτυ μεταμφιεσμÎνων.
Η ανωνυμία της μάσκας
Σε μια απÏŒ τις τελευταίες σκηνÎς του Îργου 'Μάτια ερμητικά κλειστά' οι παρευρισκÏŒμενοι μιας συνεστίασης -οι οποίοι αφήνεται να εννοηθεί ÏŒτι είναι επÏŽνυμοι και σημαντικοί- εμφανίζονται με μάσκες και μεταμφίεση σε μια απÏŒμερη βίλα ÏŒπου είναι ελεÏθεροι να κάνουν ÏŒτι θÎλουν.
Τα ερωτικά ÏŒργια και ο θάνατος Îχουν την πρωτοκαθεδρία. Η επιλογή δεν είναι τυχαία, αφοÏ, σÏμφωνα με την κλασική ΦροÏ‹δική ψυχαναλυτική θεωρία, πρÏŒκειται για βασικά ανθρÏŽπινα Îνστικτα.
Τα Îνστικτα αυτά τα κουβαλάει ο άνθρωπος μÎσα του και τα διοχετεÏει με κοινωνικά αποδεκτοÏς τρÏŒπους ή τα καταπιÎζει αρνοÏμενος είτε να τα παραδεχτεί είτε να τους δÏŽσει κάποια διÎξοδο.
ÎŒταν ÏŒμως οι συνθήκες είναι πρÏŒσφορες και του δίνεται η ανωνυμία, ή αλλιÏŽς ελευθερία κινήσεων χωρίς το στίγμα της ατομικής βοÏλησης, τÏŒτε, ÏŒπως στην ταινία του ΚιοÏμπρικ, ο άνθρωπος κάτω απÏŒ μια μεταμφίεση αφήνει τα Îνστικτά του αχαλίνωτα και τον εαυτÏŒ του ελεÏθερο να πράξει σÏμφωνα με τις επιταγÎς τους. Σε γενικÎς γραμμÎς, αυτή είναι και η αναλογία με τη μεταμφίεση, ÏŒπως την ξÎρουμε απÏŒ τα καρναβάλια.
Η μεταμφίεση και οι μάσκες δίνουν στον άνθρωπο την ευκαιρία να αντικαταστήσει προσωρινά την πραγματικÏŒτητά του με μια άλλη και του δίνει μια δυνατÏŒτητα να ερευνήσει ποιÏŒς πραγματικά είναι πίσω απÏŒ τη μάσκα και το ρÏŒλο που αυτή υπαγορεÏει.
Ο George Bernard Shaw είχε πεί: 'Βάλτε μια μάσκα σε Îναν υποκριτή και δεν θα είναι πια ικανÏŒς να λÎει ψÎματα'.
Οι περισσÏŒτεροι απÏŒ μας είμαστε 'ειδικοί' στις εκφράσεις του προσÏŽπου, τις οποίες χρησιμοποιοÏμε -συχνά ασυνείδητα- ÏŒταν μεταδίδουμε λεκτικά μηνÏματα και, γενικÏŒτερα, ÏŒταν επικοινωνοÏμε με άλλα άτομα.
ÎŒταν λÎμε ψÎματα (και το κάνουμε συχνά γιατί μετροÏν και τα κατά συνθήκη ψεÏδη της καθημερινÏŒτητας!) χρησιμοποιοοÏμε κατά κÏριο λÏŒγο το πρÏŒσωπο και την Îκφρασή μας για να πείσουμε τον ακροατή μας για το αληθÎς αυτοÏ το οποίο ισχυριζÏŒμαστε ÏŒτι είναι αλήθεια.
Αλλά, αν καλÏψουμε το πρÏŒσωπÏŒ μας, η γλÏŽσσα του σÏŽματος γίνεται το μοναδικÏŒ εργαλείο επικοινωνίας -και το σÏŽμα πάντα αποκαλÏπτει την εσωτερική αλήθεια, απλοÏστατα γιατί οι περισσÏŒτεροι απÏŒ μας δεν ειδικευÏŒμαστε στην αποκωδικοποίηση της γλÏŽσσας του.
Δεν είμαστε πάντα σε εγρήγορση να αντιλαμβανÏŒμαστε τι λÎει ή σίγουροι του τι ακριβÏŽς λÎει, αλλά πάντα λÎει κάτι (π.χ., πατάνε τα πÏŒδια σταθερά στο Îδαφος ή κλωτσάν νευρικά; το στÎρνο κάνει λακοÏβα προς τα μÎσα ή είναι προτεταμÎνο;).
Η προσθήκη της μάσκας, καλÏπτοντας το πρÏŒσωπο και τα μηνÏματα που συνδÎονται με αυτÏŒ, αφήνει το πεδίο ελεÏθερο στο σÏŽμα, να εκφράσει αυτÏŒ με τον τρÏŒπο του εσωτερικÎς αλήθειες τις οποίες είτε κρατάμε κρυμμÎνες είτε βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση εν αγνοία μας.
