Η Πλατωνική ΑλληγοÏία του Σπηλαίου (ΠεÏιγÏαφή και Ανάλυση του ÎœÏθου)
Η ΣπουδαιÏŒτερη Αλληγορία ÏŒλων των ΕποχÏŽν! Το πιο φημισμÎνο και πιο σημαντικÏŒ κείμενο της Ιστορίας της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας. Η 'Πολιτεία' στο Îβδομο βιβλίο της, περιÎχει την καλÏτερη αλληγορία της Φιλοσοφίας των ΙδεÏŽν του Πλάτωνα, την Αλληγορία του Σπηλαίου.
Η Πλατωνική περιγραφή του ΜÏθου
Η ψυχή μοιάζει με ανθρÏŽπους που κατοικοÏνε μÎσα σε μια σπηλιά, που Îχει ανοιχτή είσοδο προς το φως. Φαντάσου τους ανθρÏŽπους αυτοÏς, εκεί μÎσα, απÏŒ την παιδική τους ηλικία, αλυσοδεμÎνους στα πÏŒδια και στο λαιμÏŒ. Δεν μποροÏν να σηκωθοÏν αλλά οÏτε και το κεφάλι τους να στρÎψουν δεξιά και αριστερά. Κάθονται σε σημείο που Îχουν την είσοδο της σπηλιάς στα νÏŽτα τους και είναι αναγκασμÎνοι να βλÎπουν πάντοτε μπροστά. ΥπÏŒθεσε τÏŽρα, πως πίσω τους καίει μία μεγάλη φωτιά και πως μπροστά απÏŒ τη φωτιά περνάει Îνας δρÏŒμος και Îνας τοίχος τον χωρίζει απÏŒ τους αλυσοδεμÎνους. Η λάμψη της φωτιάς πÎφτει στο βάθος της σπηλιάς ÏŽστε να φωτίζει καλά το εσωτερικÏŒ της. Βάλε με το νου σου, πως αυτήν την ÏŽρα περνάνε απÏŒ το δρÏŒμο άνθρωποι (θαυματοποιοί) κρατÏŽντας λογής- λογής σκεÏη, ανδριάντες και άλλα πολλά. Οι άνθρωποι αυτοί, καθÏŽς διαβαίνουν, κρατάνε τα αντικείμενα τÏŒσο ψηλά, ÏŽστε αυτά να υψÏŽνονται πάνω απÏŒ τον τοίχο, που χωρίζει τους αλυσοδεμÎνους απÏŒ το δρÏŒμο. Οι σκιÎς τÏŒτε απÏŒ τα αντικείμενα θα πÎφτουν μÎσα στο εσωτερικÏŒ της σπηλιάς. Οι αλυσοδεμÎνοι θα βλÎπουν τις σκιÎς αυτÏŽν των αγαλμάτων, ÏŒχι ÏŒμως τις σκιÎς των ανθρÏŽπων που τα κρατοÏν. Κι αν μάλιστα τÏχει να ακοÏσουν κάποιο απÏŒηχο απÏŒ τις φωνÎς εκείνων, που περνοÏν πίσω απÏŒ τους αλυσοδεμÎνους, τÏŒτε θα νομίσουν πως Îρχεται απÏŒ τις ίδιες τις σκιÎς. Θα πιστÎψουν, πως οι σκιÎς μιλάνε, μιας και ποτÎ δεν είδαν πραγματικοÏς ανθρÏŽπους, οÏτε ποτΠάκουσαν ανθρÏŽπινη φωνή. Αν κάποιος απÏŒ τους δεσμÏŽτες ελευθερωθεί και στραφεί προς την είσοδο της σπηλιάς και προς το φως, θα πονÎσει, θα υποφÎρει, θα θαμπωθεί και δε θα βλÎπει τίποτα. Θα χρειαστεί μια νÎα εκπαίδευση για να μπορÎσει τελικά να δει τα πραγματικά αντικείμενα. Φαντάσου πως κάποιος του λÎει πως, ÏŒτι Îβλεπε ÏŒλη του τη ζωή ήταν μια ψευδαίσθηση και τον αναγκάζει να βγει απÏŒ τη σπηλιά για να δει τον ήλιο. ΠρÏŽτα, θα δει καλÏτερα τις σκιÎς απÏŒ τις αντανακλάσεις των αντικειμÎνων στο νερÏŒ και μετά τα πραγματικά αντικείμενα, μετά τον νυχτερινÏŒ Îναστρο ουρανÏŒ Îως ÏŒτου τελικά θα καταφÎρει να αντικρÏσει τον ίδιο τον ήλιο και θα μπορÎσει να τον αντιληφθεί ÏŒπως πραγματικά είναι. ÎŒταν θα θυμÏŒταν τους συνδεσμÏŽτες του θα Îνοιωθε οίκτο γι’ αυτοÏς. Φαντάσου τÏŽρα να επιστρÎφει απÏŒ τον ήλιο στην σπηλιά για να βρεθεί πάλι ανάμεσά τους προκειμÎνου να μοιραστεί μαζί τους τη γνÏŽση που Îλαβε. Τα μάτια του θα γÎμιζαν σκοτάδι και αν προσπαθοÏσε να ελευθερÏŽσει κάποιον για να τον οδηγήσει στο φως θα τον χλεÏαζαν και θα τον οδηγοÏσαν στον θάνατο..!
Η Ερμηνεία του ΜÏθου
Η παρομοίωση του σπηλαίου δημιοÏργησε τεράστια επίδραση απÏŒ την αρχαιÏŒτητα Îως σήμερα. Ο ΜÏθος θεωρείται παγκοσμίως απÏŒ τα σημαντικÏŒτερα μηνÏματα στην ανθρωπÏŒτητα προκειμÎνου να κατανοήσουμε ÏŒτι ζοÏμε μÎσα στην ψευδαίσθηση αυτοÏ του κÏŒσμου, να οδηγηθοÏμε στην ανοδική πορεία αναζήτησης της Αλήθειας που κατά τον Πλάτωνα συμβολίζεται απÏŒ τον Ήλιο (Το ΑγαθÏŒ). Το παρουσιάζει μÎσω μιας επιβλητικής εικÏŒνας της διαδρομής του ανθρÏŽπου που προχωράει για να γνωρίσει την αλήθεια της Ïπαρξής του. Δεν πρÏŒκειται για μία αλήθεια αφηρημÎνη αλλά για μία νÎα κατάσταση ζωής που ξεκινάει απÏŒ την επίπονη απÏŒσπαση των δεσμÏŽν του και τη συνεχή προσπάθεια ανÏŒδου. Διακρίνονται πÎντε βαθμίδες (επίπεδα) γνÏŽσης.
ΠρÏŽτο επίπεδο. Οι άνθρωποι που είναι δεμÎνοι μÎσα στη σπηλιά, με την πλάτη προς την ÎξοδÏŒ της, βλÎπουν μπροστά τους να προβάλλονται μÏŒνο οι σκιÎς των αντικειμÎνων που κινοÏνται πίσω τους, και αυτοί είναι ÏŒσοι βρίσκονται στην περιοχή της Φαντασίας. Οι δεσμÏŽτες του σκοτεινοÏ σπηλαίου, δηλαδή, συμβολίζουν τον άνθρωπο που είναι δÎσμιος των φαντασιÏŽσεÏŽν του. Δεν διαθÎτει κριτήρια γι’ αυτÏŒ και στο πνεÏμα του κυριαρχοÏν οι ψευδαισθήσεις. Εξ’ αιτίας της ανυπαρξίας των κριτηρίων ταυτίζει τη φαντασίωση με την πραγματικÏŒτητα. Δε δÏναται να διακρίνει την πραγματικÏŒτητα απÏŒ την ψευδοπραγματικÏŒτητα ή αλλιÏŽς δε διαθÎτει εκείνα τα κριτήρια που θα του επÎτρεπαν να διακρίνει την (κανονική) πραγματικÏŒτητα απÏŒ εκείνη που θα ήθελε ο ίδιος να είναι πραγματικÏŒτητα.
ΔεÏτερο επίπεδο. Αν ελευθερÏŽνονταν απÏŒ τα δεσμά τους, θα μποροÏσαν να δουν τα ίδια πράγματα στη λάμψη της τεχνητής φωτιάς. Σ’ αυτÏŒ το στάδιο συναντάμε τη λεγÏŒμενη ‘Πλατωνική πίστη’ που Îγκειται στην πειστική γνÏŽση των πραγμάτων. Αντιστοιχεί στην πνευματική κατάσταση εκείνου του ανθρÏŽπου ο οποίος ξεπερνάει τις φαντασιÏŽσεις του με Îναν μικρÏŒ κριτικÏŒ Îλεγχο των δεδομÎνων που διαθÎτει. Αρχίζει δηλαδή να ξεχωρίζει την πραγματικÏŒτητα, διακρίνοντας τις σκιÎς απÏŒ τα πρωτÏŒτυπα.
Τρίτο επίπεδο. Αν βγουν απÏŒ τη σπηλιά τÏŒτε βρίσκονται μÎσα στη φωτεινή μÎρα και βλÎπουν τα πράγματα στο φως του ήλιου. Είναι το στάδιο της Διανοίας ÏŒπου ο άνθρωπος περνάει στη γνÏŽση των νοητÏŽν. ΕπιβεβαιÏŽνει την ορθÏŒτητα της διάκρισης των σκιÏŽν και των προτÏπων επειδή αναγνωρίζει πλÎον με σαφήνεια την Ïπαρξη των πραγμάτων κάτω απÏŒ το φως του ήλιου. Αυτή είναι η γνÏŽση της λογικής(της σημερινά λεγÏŒμενης τετράγωνης λογικής), δηλαδή της υλικής, της κοσμικής πραγματικÏŒτητας.
ΤÎταρτο επίπεδο. ÎŽστερα απÏŒ το τρίτο στάδιο ακολουθεί με κÏŒπο το τÎταρτο το οποίο είναι η θÎαση του ίδιου του φωτÏŒς που σαν σÏμβολο του πιο υψηλοÏ σημαίνει την ιδÎα του ΑγαθοÏ. Σ’ αυτÏŒ το επίπεδο γνÏŽσης ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται απ’ ευθείας τις πραγματικÎς καταστάσεις δηλαδή αρχίζει να κατÎχει την πραγματική παιδεία. ΜÎσω της νοητικής του ικανÏŒτητας και της επικοινωνίας με τους άλλους που δεν είναι δÎσμιοι, που είναι σαν και αυτÏŒν, αναγνωρίζει απÏŒ το αποτÎλεσμα το αίτιο των πραγμάτων. Αλληγορικά αναγνωρίζει τον ήλιο στην πραγματική του θÎση. ΜÏŒνο σε αυτÏŒ το σημείο μποροÏμε να χαρακτηρίσουμε τον δεσμÏŽτη ως ελεÏθερο άνθρωπο, ο οποίος συγκινείται (συν+ κινείται) μαζί με τους άλλους ÏŒμοιοÏς του, Îχει λάβει την πραγματική παιδεία, Îχει αποκτήσει την ικανÏŒτητα της ελευθερίας της βοÏλησης, χαρακτηριστικÏŒ της οποίας είναι η σταθερÏŒτητα των αποφάσεων με επίγνωση των συνεπειÏŽν των πράξεÏŽν του. ΜÎσω της ελεÏθερης βοÏλησής του αντιμετωπίζει το δίλλημα της περαιτÎρω πορείας του. Με λίγα λÏŒγια ήρθε η ÏŽρα των αποφάσεων γιατί πλÎον αναγνωρίζει την αλήθεια απÏŒ το ψεÏδος. ΟπÏŒτε ή θα προτιμήσει την κακία και θα επιστρÎψει στο σπήλαιο ως θαυματοποιÏŒς, πίσω απÏŒ τον τοίχο, προβάλλοντας στους δεσμÏŽτες τα είδωλα, δηλαδή την απάτη, ÏŒπως κάνει ο σημερινÏŒς Ïπουλος, υποκριτής και χειριστικÏŒς άνθρωπος ή θα επιλÎξει την αρετή και θα συνεχίσει την ανοδική του πορεία προς το φως. Θα γίνει σχεδÏŒν αÏŒρατος, θα αποσυρθεί στην αναζήτηση του ΑγαθοÏ, θα συναναστρÎφεται με τους ελάχιστους ελεÏθερους αναζητητÎς, θα είναι ήρεμος, αυτάρκης και απλÏŽς παρατηρητής των γεγονÏŒτων που συμβαίνουν γÏρω του.
ΠÎμπτο επίπεδο. ΞαναγυρνοÏν οι φωτισμÎνοι πίσω στην σπηλιά για να επιδράσουν πάνω στους πρÏŽην συνδεσμÏŽτες τους, χάρη στη γνÏŽση τους. Αυτή η επιστροφή αποτελεί σκληρÏŒ καθήκον και αντιστοιχεί στην ηθική αναγκαιÏŒτητα, που αναγκάζει τον φιλÏŒσοφο να περάσει απÏŒ την ευτυχία του θεωρητικοÏ βίου (vita contemplativa) στον ενεργητικÏŒ βίο (vita activa) της πολιτειακής ζωής. ΕδÏŽ μαθαίνουμε το πÎμπτο στάδιο της γνÏŽσης ÏŒπου είναι και η τελευταία φάση της δÏσκολης ανÏŒδου του ανθρÏŽπου (πρÏŽην δεσμÏŽτη), ο Îσχατος αναβαθμÏŒς, η καθαρή γνÏŽση του ΑγαθοÏ, της Διαλεκτικής του Πλάτωνα, της φάσης του ανθρÏŽπου που καταφÎρνει επιτÎλους να ζήσει το πραγματικÏŒ, το σταθερÏŒ, το αιÏŽνιο και που επιθυμεί να παραμείνει σ’ αυτÏŒν τον κÏŒσμο των ΙδεÏŽν ο οποίος είναι ανεξάρτητος απÏŒ θρησκείες και απαλλαγμÎνος απÏŒ δÏŒγματα.
ΑγαπημÎνοι μου συνοδοιπÏŒροι εάν ÏŒλα αυτά ισχÏουν και Îχουμε την ικανÏŒτητα να τα συμπεριλάβουμε στη δική μας σημερινή πραγματικÏŒτητα μÏŒνο Îνα και μοναδικÏŒ είναι το συμπÎρασμα που συνάγεται. ΣαφÎστατα η γνÏŽση της αλήθειας δεν Îρχεται ‘απ’ Îξω’ αλλά βρίσκεται στην ψυχή μας, είναι εγκατεστημÎνη μÎσα μας. Το μυστικÏŒ είναι να στρÎψουμε την ψυχή απÏŒ το σκοτάδι στο φως. Να στρÎψουμε την ψυχή απÏŒ τον κÏŒσμο της φθοράς στο φωτεινÏŒτερο σημείο του ‘Είναι’ μας, στο φωτεινÏŒτερο σημείο της ‘ÎŽπαρξής’ μας!
ΣκÎψου… πριν μιλήσεις!
